Ο ευνουχισμός ήταν μια πολύ συνηθισμένη πρακτική στο παρελθόν, όσο βάρβαρη κι αν μας φαίνεται σήμερα. Σχεδόν όλες οι μεγάλες αυτοκρατορίες είχαν ευνούχους σε σημαντικές θέσεις, για λόγους που δεν σχετίζονταν μόνο με την υπηρεσία, αλλά και με τον έλεγχο.
Η λέξη «ευνούχος» προέρχεται από τις αρχαίες ελληνικές λέξεις εὐνή, δηλαδή κρεβάτι, και ἔχω. Αρχικά συνδεόταν με τον άνθρωπο που φύλαγε την κρεβατοκάμαρα. Παλαιότερα, όμως, η λέξη μπορούσε να χαρακτηρίζει και τον στείρο ή τον ανίκανο άνδρα.
Ο ευνουχισμός γινόταν συνήθως σε νεαρή ηλικία, όταν το παιδί δεν μπορούσε να αντιληφθεί πλήρως τις συνέπειες της πράξης. Σκοπός ήταν η δημιουργία πιστών, αφοσιωμένων και, κυρίως, ακίνδυνων υπηρετών.
Ένας ευνούχος δεν μπορούσε να αποκτήσει παιδιά και, σύμφωνα με τη λογική της εποχής, δεν είχε λόγο να δημιουργήσει τη δική του δυναστεία. Έτσι, πίστευαν ότι θα αφοσιωνόταν ολοκληρωτικά στον βασιλιά ή στον αυτοκράτορα. Παράλληλα, μπορούσε να αναλάβει τη φύλαξη του χαρεμιού, αφού θεωρούνταν ότι δεν αποτελούσε ερωτική απειλή.
Οι ευνούχοι, όμως, δεν ήταν πάντοτε οι ακίνδυνοι υπηρέτες που φαντάζονταν οι ηγεμόνες. Επειδή βρίσκονταν πολύ κοντά στα πρόσωπα που διοικούσαν, αποκτούσαν υψηλή κοινωνική θέση, προνόμια και πρόσβαση σε μυστικά. Αρκετοί χρησιμοποίησαν αυτή την επιρροή για να εξασφαλίσουν ανώτερες θέσεις, ενώ κάποιοι απείλησαν ακόμη και την εξουσία του ίδιου του βασιλιά.
Στο Βυζάντιο, μάλιστα, αρκετοί ευνούχοι έγιναν σημαντικοί αξιωματούχοι, στρατιωτικοί και άνθρωποι της Εκκλησίας. Το παράδοξο ήταν πως οι άνθρωποι που επιλέγονταν επειδή θεωρούνταν ακίνδυνοι μπορούσαν τελικά να αποκτήσουν τεράστια δύναμη.
Ο ευνουχισμός χρησιμοποιήθηκε επίσης ως τιμωρία και ταπείνωση, ιδιαίτερα σε περιόδους πολέμου. Η αφαίρεση των γεννητικών οργάνων παρουσιαζόταν ως αφαίρεση της ανδρείας, της δύναμης και της αξιοπρέπειας του ηττημένου.
Μια διαφορετική μορφή της πρακτικής εμφανίστηκε στον χώρο της μουσικής. Οι καστράτοι ήταν άνδρες τραγουδιστές που είχαν ευνουχιστεί πριν από την εφηβεία, ώστε η φωνή τους να παραμείνει παιδική και να μπορεί να φτάνει στις πολύ υψηλές νότες.
Πίσω, όμως, από τις λεγόμενες «φωνές των αγγέλων» υπήρχαν παιδιά των οποίων τα σώματα είχαν αλλάξει για πάντα. Πολλά προέρχονταν από φτωχές οικογένειες, οι οποίες έβλεπαν την επέμβαση ως μια πιθανή διέξοδο από τη φτώχεια. Το ερώτημα είναι πόση πραγματική επιλογή μπορούσε να έχει ένα παιδί όταν η άλλη επιλογή ήταν η ανέχεια.
Η πρακτική άρχισε να εγκαταλείπεται στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Ο τελευταίος γνωστός καστράτος της Καπέλα Σιξτίνα, ο Alessandro Moreschi, πέθανε το 1922, αφήνοντας πίσω του παλιές ηχογραφήσεις της φωνής του.
Στις μέρες μας, η αφαίρεση των όρχεων ή η καταστολή της τεστοστερόνης μπορεί να συναντηθεί σε ορισμένες ιατρικές διαδικασίες, όπως σε κάποιες επεμβάσεις φυλομετάβασης. Αυτό, όμως, δεν ταυτίζεται με τον ιστορικό ευνουχισμό, αφού γίνεται με διαφορετικό σκοπό και με τη συναίνεση του ίδιου του ανθρώπου.
Η καταστολή της τεστοστερόνης χρησιμοποιείται επίσης στη θεραπεία του καρκίνου του προστάτη. Μπορεί να προκαλέσει απώλεια δύναμης και σεξουαλικής επιθυμίας, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να επιβραδύνει την ασθένεια και να παρατείνει τη ζωή.
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη διαφορά. Άλλο είναι ένα παιδικό σώμα που αλλάζει με τη βία, τη φτώχεια ή την επιβολή και άλλο ένας ενημερωμένος άνθρωπος που αποδέχεται μια θεραπεία για να ζήσει περισσότερο. Η βιολογική αρχή μπορεί να μοιάζει, αλλά η συναίνεση και ο σκοπός αλλάζουν εντελώς τη σημασία της πράξης.
Ο ευνουχισμός δεν είχε την ίδια μορφή σε όλους τους πολιτισμούς. Σε κάποιους λαούς σήμαινε την αφαίρεση των όρχεων, ενώ σε άλλους την αφαίρεση των όρχεων αλλά και του πέους. Ακόμη και χωρίς γεννητικά όργανα, όμως, οι ευνούχοι μπορούσαν να νιώσουν σεξουαλική έλξη, κάτι που είδαμε και στη σειρά Game of Thrones.
Πέρα όμως από τις διαφορετικές μορφές και χρήσεις του, η ιστορία του ευνουχισμού δείχνει κάτι βαθύτερο. Η εξουσία δεν αρκείται πάντοτε να ελέγχει όσα κάνει το σώμα. Πολλές φορές προσπαθεί να αλλάξει το ίδιο το σώμα ώστε να γίνει πιο χρήσιμο.
Το βασικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μονάχα τι αφαιρείται από το σώμα. Είναι ποιος αποφασίζει, για ποιον σκοπό και σε ποιον ανήκει τελικά αυτό το σώμα.
